همچنين صدقات واحسانها يكى ديگر از عوامل ومظاهر قضاء وقدر است كه از مجارى معنوي ، در تغيير وتبديل سرنوشتها ، مؤثر هستند . بطور كلى ، گناه وطاعت ، توبه وپرده درى ، عدل وظلم ، نيكوكارى وبد كارى ، دعا ونفرين وأمثال اينها از أموري مى باشند كه در سرنوشت بشر ، از نظر عمر ، سلامت وروزى ، مؤثر مى باشند . امام صادق ( عليه السلام ) فرمود : ( من يموت بالذنوب أكثر ممن يموت بالآجال ومن يعيش بالاحسان أكثر ممن يعيش بالاعمار ) ( 1 ) يعنى : ( عدد كساني كه به واسطه گناهان مىميرند ، از كساني كه به واسطه سر آمدن عمر ، مىميرند بيشتر است . وعدد كساني كه به سبب نيكوكارى ، زندگى دراز مى كنند ، از كساني كه با عمر اصلى خود ، زندگى مى كنند ، افزون تر است ) . مقصود حديث اين است كه ( گناهان ) ، اجل را تغيير مى دهند واحسانها ونيكو كاريها ، عمر را زياد مى كنند ، يعنى با اينكه ( اجل وعمر ) به حكم قضاء وقدر الهى ، تعيين شده اند واين أمور ، عامل تغيير وتبديل قضاء وقدر مى باشند . والبتة - چنان كه قبلا گفته شد - خود اين تغيير هم ، به قضاء وقدر الهى است . ما در اينجا نمى توانيم به بررسى كيفيت تأثير أمور معنوي ، در أمور مادي بپردازيم ومجارى على ومعلولي اين قضية را نشان بدهيم . در اينجا نظرات فلسفي دقيقى كه با تعبيرات مذهبي نيز كاملا سازگار است اظهار شده ، وهمچنين در مقام بيان شرايط تأثير علل معنوي نيستيم كه مثلا دعا يا صدقات وهمچنين ظلم وستم وپايمال كردن حقوق در چه شرايطى عكس العمل هايى ايجاد مى كند . شايد توضيح وشرح اين مطلب با توجه به قضايا ، مشهودات وتجربياتى كه افراد بشر دارند ، كتابي پر حجم را تشكيل دهد . مقصود ما فقط تذكر اين نكته بود كه از مثالهايى كه گفته شد ، اين توهم پيش

--> ( 1 ) - بحار الأنوار ( چاپ جديد ) ج 5 ، ص 140 .